ЭХ СУРВАЛЖТАЙ МЭДЭЭ
Төсвийн 20 жил: зарлага 25 дахин өссөн ч бодит тэлэлт, алдагдлын эрсдэл юу хэлж байна вэ?
2006–2025 оны төсвийн гүйцэтгэлийг ДНБ, инфляцтай харьцуулав. Нэрлэсэн зарлага 25.3 дахин, ХҮИ-ээр засварласан зарлага ойролцоогоор 4.63 дахин өсжээ. 2026 оны тодотгол, 2027 оны анхны төслийн суурь болон орлогын эрсдэлийг тусад нь шинжиллээ.
Нийтэлсэн:
Шинэчилсэн:
Гол дүгнэлт · 20 жилийн гүйцэтгэл
ҮСХ-ны 2006–2025 оны жил бүрийн нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого, зарлага, тэнцэл; оны үнээрх ДНБ; жилийн дундаж инфляцын цувааг 2026.10.31-нд татаж харьцуулав. Зарлага ба цэвэр зээл 2006 оны 1.237 их наядаас 2025 онд 31.331 их наяд төгрөг болсон. Энэ нь нэрлэсэн дүнгээр 25.3 дахин өссөн гэсэн үг. 2025 оны ДНБ эх хүснэгтэд урьдчилсан (*) тэмдэглэгээтэй.
Хөдөлгөөнт графикийг хэрхэн үзэх вэ?
Энэ нийтлэлийн доорх «Эх сурвалж» хэсгийн «Баттай · 2026.10.31-ний өөрийн баримт, төсвийн тооцооны тэмдэглэл» холбоосыг нээгээрэй. Он сонгох гулсуур, тоглуулах/зогсоох товч, 5 график, 20 жилийн хүснэгт, CSV татах боломжтой. Графикууд төсөв, ДНБ, үнийн өөрчлөлтийн тусдаа хэмжүүртэй. Зурагт түүхэн дөрвөн гол харьцуулалтыг нэгтгэв.
Хэмжээ ба эдийн засагт эзлэх жин өөр зүйл
Зарлага/ДНБ 2006 онд 30.7%, 2025 онд 34.8% байв. Хоёр захын зөрүү ойролцоогоор 4.1 нэгж хувь. ДНБ-ийн шинэчилсэн цуваагаар дахин тооцсон харьцаа тул хуучин хэвлэлийн тайлангийн хувьтай зөрж болно. Энэ үзүүлэлт төрийн бүх оролцоо, төрийн өмчит компаниудын нийт үйл ажиллагааг хэмжихгүй.
Алдагдалтай 15 жил
Тэнцвэржүүлсэн орлогоос зарлага, цэвэр зээлийг хассан эх тэнцлээр 20 жилийн 15 нь алдагдалтай гарсан. ДНБ-д харьцуулсан тэнцэл 2016 онд −15.3%, 2020 онд −11.9% хүрсэн бол 2023 онд +1.1%, 2025 онд −1.1% орчим байна. Эдгээр нь ижил ҮСХ цуваа, шинэчилсэн ДНБ-ээр хийсэн тооцоо. Нэг удаагийн зардал, хамрах хүрээний өөрчлөлт байж болох тул график дангаараа тухайн жилийн бодлогыг үнэлэх хангалттай үндэслэл биш.
2025 оныг тусад нь харвал
2024–2025 онд зарлага 30.591-ээс 31.331 их наяд төгрөг болж 2.4% өссөн. ҮСХ-ны жилийн дундаж инфляц 2025 онд 8.6% байсан. Төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого 30.303 их наяд, тэнцэл −1.028 их наяд төгрөг байна. Дундаж инфляцыг оны эцсийн 7.5%-тай сольж тооцоогүй.
Хоёр төсөв өнөөдөр ямар төлөвтэй вэ?
УИХ-ын 2026.10.16-ны албан тоймоор 2026 оны төсвийн тодотголыг эцэслэн баталсан. Харин УИХ-ын 10.30-ны үдээс хойших хуралдааны мэдээллийг Newswire дамжуулснаар, 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төслүүдийг дөрөв дэх хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Төсвийн байнгын хороонд шилжүүлжээ. Энэ хоёр төлөвийг ижил гэж үзэхгүй.
Инфографикийн 2026 оны суурь
iKon-ы 10.16-ны мэдээнд хавсаргасан нэгдсэн төсвийн үр дүнгийн хүснэгтийн 2026 оны тодотголын баганад тэнцвэржүүлсэн орлого 31,930,365.5 сая, зарлага ба цэвэр зээлийн дүн 33,951,597.0 сая, тэнцвэржүүлсэн тэнцэл −2,021,231.5 сая төгрөг байна. Хөдөлгөөнт графикийн хуудсан дахь хувилбарын хүснэгтэд 31.93, 33.95, 2.02 их наядаар тоймлов. Эдгээр нь жилийн төлөвлөгөө; жилийн эцсийн бодит гүйцэтгэл биш.
Инфографикийн 2027 оны суурь
Д.Парламент дахь 2026.08.30-ны огноотой төсвийн хүрээнд өөрчлөлт оруулах анхны төсөлд тэнцвэржүүлсэн орлогын доод хэмжээ 41,280.0, нийт зарлагын дээд хэмжээ 43,586.0, тэнцвэржүүлсэн тэнцэл −2,306.0 тэрбум төгрөг гэж тусгасан. Хөдөлгөөнт графикийн хуудсан дахь хувилбарын хүснэгтэд 41.28, 43.59, 2.31 их наядаар тоймлосон. Энэ нь 10.30-ны саналуудаар шинэчилсэн эцсийн хүснэгт биш.
10-р сарын 30-нд юу өөрчлөгдөв?
Newswire-д дамжуулсан УИХ-ын мэдээлэлд Оюутолгойн 3.0 их наяд төгрөгийн ногдол ашгийг төсөвт төвлөрүүлэхтэй холбоотой Нийгмийн болон суурь дэд бүтцийн тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх тухай хуулийн төслөө Засгийн газар татан авсныг дурджээ. Үүнтэй холбоотой хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг хасах, Хуримтлалын санд төвлөрүүлэх орлогыг нэмэгдүүлэх санал дэмжигдэж, төсвийн хүрээний өөрчлөлтийн төслийг гурав дахь хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр шилжүүлсэн байна.
Баттайгийн шинжилгээ · 25 дахин гэдэг нь 25 дахин үйлчилгээ биш
Төгрөгийн нэрлэсэн дүн өсөхөд үнэ, эдийн засгийн хэмжээ, хүн ам, төрөөс санхүүжүүлэх үйлчилгээний хамрах хүрээ зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлнө. Жилийн дундаж инфляцыг 2007 оноос залгаж, 2006 оны үнийн суурьт ойролцоо шилжүүлэхэд зарлагын өсөлт 4.63 дахин гарлаа. Гэхдээ ХҮИ бол өрхийн хэрэглээний сагс; зам, барилга, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, төрийн цалин зэрэг төсвийн зардлын тусгай дефлятор биш. Иймээс «бодит үйлчилгээ 4.63 дахин сайжирсан» гэж дүгнэх боломжгүй.
2025 онд нэрлэсэн өсөлт бодит агшилттай зэрэгцэв
31.331 / 30.591 − 1 = 2.4% нэрлэсэн өсөлт. Үүнийг 8.6%-ийн дундаж инфляцаар засварлахад (31.331 / 30.591) / 1.086 − 1 ≈ −5.7% болно. Татвар, цалин, бараа материалын үнэ өөр өөр хурдаар өөрчлөгддөг тул төсвийн бүх салбарын үйлчилгээ адил хувиар буурсан гэж ойлгож болохгүй. Харин мөнгөн дүнгийн өсөлт худалдан авах чадварын өсөлттэй адил биш гэдгийг энэ жишээ харуулна.
Мөчлөг сөрөх чадавхийг юугаар шалгах вэ?
Эдийн засаг сайн үед орлогын түр өсөлтийг байнгын цалин, тэтгэвэр, урсгал үүрэг болгон хувиргавал орлого саарахад тохируулахад хэцүү болдог. Графикт алдагдал гүнзгийрсэн жилүүдийг харж болно, гэхдээ шалтгаант холбоог зөвхөн зэрэгцэн хөдөлсөн шугамаар тогтоохгүй. Бодлогын үнэлгээнд уул уурхайн орлого, нэг удаагийн орлого, сангийн шилжүүлэг, төсвөөс гадуурх үйл ажиллагаа, өрийн үйлчилгээний эх тайланг давхар шалгах шаардлагатай. Тэнцлийн сайжрал дангаараа үйлчилгээний үр ашиг сайжирсны баталгаа мөн биш.
2027 оны орлого 5% дутвал юу болох вэ?
Зөвхөн мэдрэмжийн жишээ авч үзье. 08.30-ны анхны хүрээний суурьт орлого 41.280, зарлага 43.586, алдагдал 2.306 их наяд. Зарлага өөрчлөгдөхгүй, орлого 5% дутвал 2.064 их наядын тасалдал нэмэгдэж, алдагдал 4.370 их наяд болно. Орлого 10% дутвал алдагдал 6.434 их наяд болно. Энэ бол албан төсөөлөл, магадлалын таамаг биш. Сангийн хөрөнгийн шилжүүлэг, зарлага танах шийдвэр, эдийн засгийн дам нөлөөг оруулаагүй арифметик хувилбар юм. 10.30-ны өөрчлөлттэй шинэчилсэн эцсийн хүснэгтийн эрсдэлийн тооцоо гэж нэрлээгүй.
Өр ба алдагдлыг нэмж нэг тоо болгож болохгүй
Алдагдал нь тухайн жилийн урсгал, өр нь тодорхой өдрийн үлдэгдэл. Өрийн өөрчлөлтөд ханш, эргэн төлөлт, мөнгөн хөрөнгө, баталгаа болон хамрах хүрээ нөлөөлдөг. Хүүгийн зардлыг шинэ хөрөнгө оруулалттай нэг ойлголт болгон тайлбарлахгүй. Энэ удаа ижил тодорхойлолттой 20 жилийн өр, хүүгийн төлбөрийн цувааг бүрэн баталгаажуулаагүй тул дутагдсан онуудыг таамгаар нөхөж график зураагүй.
Өрх, бизнест юу гэсэн үг вэ?
Өрхийн хувьд төсвийн нийт зарлага өссөнөөс илүү үйлчилгээний хүртээмж, бодит цалин, татварын ачаалал чухал. Бизнесийн хувьд хөрөнгө оруулалтын дүнгээс гадна төлбөрийн хугацаа, худалдан авах ажиллагаа, импортын орцын үнэ, зээлийн өртөг нөлөөлнө. Төсөв тэлэх нь эрэлтийг дэмжиж болох ч нийлүүлэлт хязгаарлагдмал үед үнийн дарамтыг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй. Энэ нь нөхцөлт тайлбар; тодорхой хувийн инфляцыг төсөв дангаараа үүсгэсэн гэж хэмжээгүй.
Ямар үзүүлэлтээр 2027 оны төслийг дүгнэх вэ?
Нэгдүгээрт, орлогын таамаг бодитой юу, нэг удаагийн орлого байнгын зарлагыг санхүүжүүлж байна уу? Хоёрдугаарт, урсгал ба хөрөнгийн зардлын бүтцэд ямар өөрчлөлт орж байна вэ? Гуравдугаарт, төсөл бүрийн өртөг, ашиглалтад орох хугацаа, дараагийн ашиглалтын зардал тодорхой юу? Дөрөвдүгээрт, орлого тасрахад ямар зардал, ямар дарааллаар тохируулах вэ? Тавдугаарт, өрийн үндсэн ба хүүгийн төлбөрийн хуанли, валютын эрсдэл ил тод уу? Том дүнгийн харьцуулалт эдгээр асуултад орлуулах хариулт болохгүй.
Тооцооны арга, шинэчлэл
Төсөв болон ДНБ-ий сая төгрөгийг 1,000,000-д хувааж их наяд төгрөг болгов. Зарлага/ДНБ, тэнцэл/ДНБ-ийг ижил оны үнээрх үзүүлэлтээр тооцсон. ХҮИ засварт жилийн дундаж инфляц ашигласан; оны эцсийн инфляцтай хольсонгүй. 20 он тасралтгүй эсэх, орлого − зарлага = тэнцэл гэсэн арифметикийг эхийн тоймлолтын хязгаарт шалгав. 2026, 2027 оны төлөвлөгөөг 2006–2025 оны гүйцэтгэлийн шугамд залгаагүй. 2027 оны эцсийн төсөв батлагдвал ижил хамрах хүрээтэй хүснэгтээр шинэчилж харьцуулах ёстой. Бүх тоо, аргачлал, эхийн холбоос хөдөлгөөнт графикийн хуудсанд бий.
2026–2027 оны эх сурвалж, хувилбар
УИХ · 2026 оны тодотгол баталсан тухай · 10.16
https://parliament.mn/news/mongol-ulsyn-2026-ony-tosviin-todotgolyg-batallaa
iKon · тодотголын хавсаргасан хүснэгт · 10.16
https://ikon.mn/n/3r1y
Д.Парламент · 2027 оны хүрээний өөрчлөлтийн анхны төсөл · 2026.08.30
https://d.parliament.mn/tusul/4a95315c-4224-49dd-a9af-64287c269122
УИХ-ын 10.30-ны мэдээллийг дамжуулсан Newswire
https://newswire.mn/n/55980
Эх сурвалж
Давтан нийтлэлийг бие даасан баталгаа гэж тооцохгүй.
- Баттай · 2026.10.31-ний өөрийн баримт, төсвийн тооцооны тэмдэглэлЭхийн хувилбар: 0da1a63ba0994389f6deedb694dd9980eb04d0e57aef8525729672b14d5d7a10 · Хадгалсан: 2026.10.31 11:17 · Улаанбаатар
Үргэлжлүүлэн унших
- Ижил ангиллын мэдээ
Өвлийн оргил хэрэглээ 1,956 МВт хүрэх төлөвтэй: чадлын нөөц яагаад чухал вэ?
Засгийн газрын 10-р сарын 31-ний мэдээлэлд өвлийн ачаалал, импорт болон шинэ эх үүсвэрийн төлөвлөгөөг танилцуулав. 100 МВт-ын хязгаарлалт нь саатал гарсан тохиолдлын эрсдэл болохоос зарласан таслах хуваарь биш.
- Ижил ангиллын мэдээ
Төрийн үйлчилгээний цалингийн нэмэгдэл: 50%-ийн суурь нь 2025 оны хэмжээ
11-р сарын 1-нээс хэрэгжүүлэх цалингийн шийдвэрт 2025 оны түвшнийг харьцуулалтын суурь болгосон. Үүнийг одоогийн цалин дээр хүн бүрт дахин 50% нэмнэ гэж ойлгохгүй.
- Ижил ангиллын мэдээ
III улирлын НӨАТ-ын буцаан олголтыг шилжүүлж эхэлсэн тухай мэдээлэв
10-р сарын 30-ны мэдээллээр гуравдугаар улирлын буцаан олголт шилжиж эхэлжээ. Шилжүүлэлт эхэлсэн нь бүх иргэний дансанд зэрэг орсон гэсэн үг биш.